تجزیه و ترکیب «E، P ، C و F» در پروژه های ساخت

در برخی از موارد به سبب الزامات اجرایی پروژه و یا سیستم ترکیبی که کارفرما برای اجرای پروژه برگزیده، ممکن است بخش‌های «E، P وC» از یکدیگر تجزیه و به صورت مجزا اجرا شوند؛ به عنوان مثال ممکن است کارفرما بخشی از قسمت «E» مانند مهندسی پایه (Basic Engineering) که مستلزم بهره‌برداری از لیسانس مخصوصی است را به یک شرکت طراح واگذار کند و مابقی «E» شامل مهندسی تفصیلی (Detail Engineering) را به همراه «p» به پیمانکار دیگری واگذار کرده و شخص اخیر مطابق قرارداد ملزم باشد بر مبنای مهندسی پایه، اقدام به مهندسی تفصیلی پروژه و تأمین تجهیزات لازم برای آن کند؛ سرانجام کارفرما رأساَ یا به‌وسیله پیمانکار دیگری بخش «C» یا ساخت تأسیسات را بر عهده گیرد.

این شیوه ساخت که به «EP» موسوم است در ساخت برخی از واحد‌های تولید محصولات پتروشیمی در مجتمع‌های پتروشیمی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ به عنوان مثال می‌توان به پروژه «طراحی و تأمین تجهیزات کارخانه تولید متانول در بندر عسلویه، «مرجان»» که در سال ۲۰۱۱ منعقد شده است، اشاره کرد؛ خوراک این واحد، متانول گاز طبیعی و ظرفیت آن تولید ۱۶۵۰ هزار تن در سال تعیین شده است.

۱. طراحی، تأمین تجهیزات و مدیریت ساخت با EPCM

گاهی اوقات ممکن است کارفرما به سبب الزاماتی که پروژه‌هایی خاص مانند پتروشیمی یا معدن طلب می‌کنند از شیوه «طراحی، تأمین تجهیزات و مدیریت ساخت» (Engineering- Procurement- Construction Management “EPCM”) به‌منظور احداث پروژه بهره ببرد؛ در این شیوه مانند شیوه EPC، پیمانکار، طراحی پروژه را به همراه تأمین تجهیزات بر عهده می‌گیرد؛ ولی برخلاف شیوه EPC، عملیات ساخت را اجرا نمی‌کند، بلکه به نمایندگی از کارفرما، ساخت تأسیسات به‌وسیله پیمانکار دیگری را مدیریت و اداره کرده و در این راستا خدمات تخصصی لازم را به کارفرما ارائه می‌کند.

در این شیوه کارفرما با پیمانکار واجد صلاحیت، قراردادی امضا و ساخت تأسیسات را به وی واگذار می‌کند. شخص اخیر بر مبنای طراحی صورت‌گرفته و تجهیزات تأمین‌شده از سوی پیمانکار EPCM، و تحت مدیریت و اداره وی عملیات ساخت را انجام خواهد داد. مسئولیت پیمانکار EPCM در مقایسه با پیمانکار EPC، ناچیز است؛ زیرا نه‌تنها مسئولیتی در قبال ساخت و تحویل تأسیسات ظرف مدت مشخص به کارفرما ندارد، بلکه عملکرد تأسیسات مطابق اهدافی که برای آن در نظر گرفته شده است نیز بر عهده وی نخواهد بود.

۲. تعهدات پیمانکار EPCM

تعهدات پیمانکار EPCM، به‌اختصار عبارت است از: طراحی کارها، برآورد هزینه‌های اجرای پروژه، برآورد زمان تخمینی اتمام و تکمیل پروژه، تهیه اسناد مناقصه و کمک به کارفرما در برگزاری و انتخاب پیمانکار ساخت و ایجاد هماهنگی بین عوامل مختلف پروژه. در ایران نیز اجرای برخی از پروژه‌ها به شیوه EPCM صورت می‌گیرد، به عنوان مثال می‌توان به قرارداد “Engineering- Procurment- Management Services” شماره DQ028/BH، مربوط به پروژه توسعه میدان نفتی دارخوین اشاره کرد.

۳. قرارداد طراحی، تأمین تجهیزات، ساخت و تأمین مالی EPCF

یکی از قراردادهایی که از حیث ساختار مالی تاحدی شبیه به قراردادهای بی.او.تی است ولی از حیث اجزا شبیه EPC است، قرارداد طراحی، تأمین تجهیزات، ساخت و تأمین مالی («EPCF»Engineering-procurement-construction and Finance) است؛ در این قرارداد پیمانکار افزون بر سه عنصر طراحی، تأمین تجهیزات و ساخت، تأمین مالی پروژه را نیز بر عهده می‌گیرد. در شیوه مزبور کارفرما پس از تکمیل پروژه، آن را از پیمانکار تحویل گرفته و استهلاک هزینه‌ها و حق‌الزحمه پیمانکار برحسب توافق‌های طرفین ممکن است در اقساطی برابر و ماهانه از محصولات پروژه مستهلک و پرداخت شود و یا ترتیب دیگری در این راستا مورد توافق قرار گیرد.

درصورتی‌که بازگشت سرمایه‌گذاری و سود پیمانکار EPCF، به عواید حاصل از پروژه منوط شود، می‌توان از این قرارداد به عنوان یکی از شیوه‌های تأمین مالی پروژه یاد کرد. گفتنی است بهره‌برداری از تأسیسات در این شیوه بر عهده خود کارفرما یا پیمانکار دیگری که او استخدام می‌کند، خواهد بود. مبنای ایجاد چنین شیوه‌ای را باید در رقابت شدیدی که در برخی بازارهای سرمایه‌گذاری بین سرمایه‌گذاران وجود دارد و آنها را به فاینانس پروژه در کنار سه عنصر دیگر ترغیب می‌کند از یک‌سو و وجود محدودیت‌های مالی و قانونی طرف سرمایه‌پذیر از سوی دیگر، جست‌وجو کرد؛ در ایران نیز این شیوه به‌ویژه در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی در سال‌های اخیر رواج یافته است.

لازم به ذکر است یکی عناوینی که با وجود شباهت با قرارداد EPCF، ممکن است با آن اشتباه گرفته شود، قرارداد EPC&F یا EPC+F است؛ مطابق قرارداد اخیر که در سال‌های اخیر مبنای اجرای چند پروژه نفتی در ایران بوده است، پیمانکار، پروژه موضوع قرارداد را تأمین مالی نمی‌کند، بلکه متعهد می‌شود با استفاده از اعتبار خود و توجیه اقتصادی پروژه، ترتیبات و مذاکرات لازم را به‌منظور یافتن فاینانسور و ایجاد هماهنگی بین کارفرما و او برای تأمین منابع مالی لازم برای اجرای پروژه فراهم سازد. در این شیوه برخلاف شیوه EPCF، قرارداد فاینانس بین کارفرما و فاینانسور امضا می‌شود و کلیه تضامین بازپرداخت تسهیلات ازجمله رهن پروژه نزد فاینانسور، از سوی کارفرما تأمین خواهد شد