پروژه‌های EPC

EPC از جمله مهم‌ترین سیستم‌های اجرای پروژه است که در انواع صنایع رایج است. این قراردادها دارای پیچیدگی‌های حقوقی و قراردادی بسیاری است که در این بخش می‌کوشیم مهم‌ترین پیچیدگی‌های آن را بر اساس تجربه‌های عملی بررسی کنیم.

۱. ماهیت پروژه و اثر آن در انتخاب شیوه EPC

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در اجرای پروژه به شیوه EPC باید مد نظر قرار گیرد، ماهیت پروژه است؛ پس از تعیین یک پروژه، بانیان و یا بخش عمومی که قصد اجرای آن را دارند، باید برحسب ماهیت، موضوع و الزامات اجرایی پروژه، سیستم اجرای آن را برگزینند. بدیهی است انتخاب سیستم اجرای پروژه بدون مدنظر قراردادن الزاماتی که پروژه موردنظر از حیث ماهوی در بر دارد، مشکلات و چالش‌های فراوانی را در حین اجرا در پی خواهد داشت.

در این باره به عنوان مثال می‌توان به پروژه «مسکن مهر» اشاره کرد که بر اساس «قانون ساماندهی و حمایت از تولید و عرضه مسکن» مصوب ۲۵/۲/۱۳۸۷ مجلس شورای اسلامی، در ایران اجرایی شد. به موجب ماده (۱) این قانون: «به‌منظور تأمین مسکن و سهولت دسترسی فاقدین مسکن، به‌ویژه گروه‌های کم‌درآمد به خانه مناسب، ارتقای کیفی‌وکمّی مسکن تولیدی کشور، حمایت از سرمایه‌گذاری در امر تولید مسکن با استفاده از فناوری‌های نوین و تولید صنعتی مسکن، بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده شهری و سکونتگاه‌های غیررسمی و مقاوم‌سازی واحدهای مسکونی موجود، دولت موظف است از طریق حمایت‌های لازم از قبیل تأمین زمین مناسب و کاهش یا حذف بهای زمین از قیمت تمام‌شده مسکن، تأمین تسهیلات بانکی ارزان‌قیمت، اعمال معافیت‌های مالیاتی و تأمین سایر نهاده‌های موردنیاز بخش مسکن در چهارچوب مفاد این قانون، تدوین نظامات و مقررات ملی ساخت‌وساز و اعمال نظارت بر تحقق آنها و افزایش ظرفیت سرمایه‌گذاری در بخش تولید و عرضه مسکن با هدف تأمین مسکن برای فاقدین مسکن (برای هر خانوار یک بار) با رعایت مقررات ملی ساختمان و الگوی مصرف مسکن و اصول شهرسازی و معماری اقدام کند».

در پی تصویب این قانون، در تاریخ ۱۸/۹/۱۳۸۷ طی مصوبه هیأت وزیران در شهرهای زیر ۲۵۰۰۰نفر جمعیت، پروژه مسکن مهر به قائم‌مقامی وزارت مسکن‌وشهر‌سازی به عهده بنیاد مسکن انقلاب اسلامی قرار داده شد؛ سپس این پروژه با حجمی بسیار بزرگ و با انبوه‌سازی به شیوه EPC، به پیمانکاران متعددی واگذار شد؛ ولی در مرحله اجرا چالش‌ها و مشکلات عدیده‌ای گریبان‌گیر این پروژه شد که همین امر سؤالات متعددی را نسبت به کلیت پروژه و رویکرد اجرای آن به شیوه EPC، به ذهن متبادر می‌کند.

۲. پروژه مسکن مهر و انبوه‌سازی به شیوه EPC

صرف‌نظر از ایرادات کلانی که به ورود این‌گونه دولت به یک طرح عمرانی معظم و متراکم از سوی صاحب‌نظران مطرح می‌شود، سؤال اصلی که در خصوص پروژه مسکن مهر مطرح می‌شود و این سؤال مبنای بسیاری از سؤالات و اشکالاتی است که در راستای اجرای این پروژه به وجود آمده، آن است که بر چه اساسی از شیوه EPC به‌منظور اجرای پروژه انبوه‌سازی مسکن استفاده شده است؟

آیا الزامات اجرای پروژه به این شیوه از یک‌سو و الزامات پروژه‌های انبوه‌سازی از سوی دیگر، در راستای اجرای پروژه مسکن مهر مورد لحاظ قرار گرفته است؟ چه فاکتورهایی به‌منظور اجرای پروژه‌های زیرمجموعه طرح مسکن مهر به شیوه EPC، مورد نظر قرار گرفته و آیا کار کارشناسی لازم به‌منظور به‌کارگیری این شیوه انجام شده یا به صرف نام این قرارداد، کارفرما تصور کرده که EPC سهل‌الوصول‌ترین سازوکار برای انبوه‌سازی مسکن در کشور است؟

ماهیت قراردادهای EPC و قلمرو کارکرد آن تا چه اندازه با حجم و الزامات اجرایی پروژه مسکن مهر مطابقت دارد و آیا نمونه مشابهی در سایر کشورها می‌توان یافت که پروژه‌ای با این ابعاد که خود به ده‌ها پروژه کوچک‌تر تجزیه شده، تحت سیستم EPC و با امضای قراردادهای متعدد به این شیوه اجرا شده باشد؟! نظارت و مدیریت کلان کارفرما در هریک از قراردادهای EPC امضاشده بر اساس چه سازوکاری محقق شده است؟ آیا سازمان مدیریتی طراحی‌شده برای اجرای پروژه‌ای به این وسعت، بر اساس کارایی و تخصص کارفرما تهیه و تدوین شده یا اساساً کارفرمایی با ساختار و سازمان مدیریتی کارامد در این حجم، در بخش دولتی وجود دارد؟

وانگهی چگونه می‌توان پروژه‌ای به این وسعت که پیمانکاران بسیاری را به خدمت گرفته، و به پروژه‌های متعدد EPC تجزیه شده است را تحت کنترل و نظارت درآورد؟ آیا اثر واگذاری هر سه عنصر طراحی، تأمین تجهیزات و ساخت به پیمانکار واحد، در پروژه‌های انبوه‌سازی مورد لحاظ قرار گرفته است؟ به عبارت دیگر طراحی در پروژه‌های انبوه‌سازی مسکن چه جایگاهی دارد که لزوم به‌کارگیری قراردادهای EPC در آنها را توجیه کند؟ با این فرض که به‌کارگیری شیوه EPC الزامات بسیاری را می‌طلبد و به نظر می‌رسد به‌کارگیری آن با ماهیت چنین پروژه عظیمی همخوانی مطلوب و کارآمد ندارد، پیمانکاران EPC برای انبوه‌سازی مسکن، بر اساس چه معیارهایی انتخاب شده‌اند؟

آیا این پیمانکاران دانش و سازمان مدیریتی لازم را در اختیار دارند؟ آیا این پیمانکاران نیروی انسانی و توان فنی و مهندسی لازم برای اجرای پروژه انبوه‌سازی مسکن را در اختیار دارند؟ نحوه نظارت بر تهیه تجهیزات و مصالح لازم برای ساخت مسکن و کنترل کیفی آنها، به چه صورت است؟ استاندارد اجرای پروژه از سوی این پیمانکاران چیست و نحوه نظارت بر اجرای این استانداردها حین فرایند طراحی و ساخت پروژه چگونه پیش‌بینی شده است؟ وانگهی اجرای این استانداردها بر اساس چه سازوکاری احراز می‌شود؟ آیا کارفرما نیروی انسانی موردنیاز برای احراز این امر را در اختیار دارد یا صرفاً به قید استانداردهای کلی و غیرقابل احراز در قرارداد اکتفا شده است؟ مسئولیت پیمانکار EPC تا چه اندازه است و آیا دوره اعلام نقایص نیز بدین منظور پیش‌بینی شده است؟

عیوب و نواقص موجود در کارها بر اساس چه سازوکار و امکاناتی قابل احراز است؟ آیا کارفرما نیروی انسانی یا شرکت‌های متخصص در این زمینه را در اختیار دارد؟ آیا الزامات مربوط به خروجی پروژه که عبارت است از تحویل مسکن به مصرف‌کننده نهایی و اثر چالش‌های موجود در اجرای پروژه بر این مصرف‌کنندگان بررسی شده است؟! منابع مالی لازم برای اجرای پروژه‌ای به این وسعت از چه محلی تأمین شده است؟

نقش کارفرما در اجرای این پروژه تا چه حد است؟ آیا در این پروژه کارفرما نقش نظارتی و تسهیل‌کننده یک کارفرما در پروژه‌های EPC را ایفا کرده است؟ به عنوان مثال در قراردادهای EPC وظیفه آماده‌سازی و تحویل سایت پروژه بر عهده کارفرماست، درحالی‌که در پروژه مسکن مهر، کارفرما همواره با شکایت‌های پیمانکاران EPC مبنی بر آماده نبودن سایت پروژه مانند عدم تسطیح جاده و یا عدم برق‌رسانی یا آب‌رسانی مواجه بود که همین امر بر طولانی شدن تکمیل واحد‌های ساختمانی و گران‌تر تمام شدن آنها انجامید.

ریسک افزایش قیمت احتمالی تجهیزات لازم برای اجرای پروژه مسکن مهر، با چه سازوکاری تحت کنترل درآمده است؟ به عبارت دیگر در چنین پروژه‌ای به سبب حجم عظیم عملیاتی آن، اگر قیمت یکی از اقلام پروژه مانند آهن، افزایش یابد، اثر این امر بر اقتصاد پروژه، چگونه قابل جبران است؟ وانگهی کارفرما همچون سایر پروژه‌های EPC، در طرح مسکن مهر با پروژه واحدی روبه‌رو نیست، بلکه ده‌ها پروژه به صورت هم‌زمان در حال اجراست که هر گونه افزایش قیمت اقلام، بر تمامی پروژه‌ها مؤثر خواهد بود. الزامات مربوط به این امر آیا مورد لحاظ قرار گرفته است؟ آیا بهتر نبود به جای به‌کارگیری پیمانکاران متعدد EPC، کارفرما صرفاً از شرکت‌هایی که تحت عنوان Developer، فعالیت دارند و خدمات مربوط به انبوه‌سازی مسکن را به صورت حرفه‌ای و صنعتی ارائه می‌دهند، استفاده می‌کرد؟

سؤال‌های مزبور و ده‌ها سؤال دیگر در خصوص طرح مسکن مهر مطرح می‌شود که یکی از مبانی اصلی پاسخ به چالش‌های اساسی مزبور را باید در الزامات و ماهیت این طرح از یک‌سو و الزامات اجرای پروژه به شیوه EPC و ماهیت این نوع قراردادها از سوی دیگر جست‌وجو کرد.