سیستم ملی ثبت و حمایت از اختراع

۱. مقدمه

از جمله مهم‌ترین مصادیق حقوق مالکیت صنعتی حق اختراع (Patent) است که کاربرد بسیار وسیعی در تجارت و سرمایه گذاری بین المللی دارد. با توجه به اهمیت روزافزون حق اختراع در عرصه داخلی و بین المللی، در این بخش سعی می‌شود مهمترین نکات عملی مربوط به ثبت و حمایت از این حق بیان می شود.
چنانچه متقاضی قصد استفاده از حق اختراع در پروژه سرمایه‌گذاری در ایران را داشته باشد، باید مطابق مقررات قانون «ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری» (مصوّب ۷/۸/۱۳۸۶) و آیین‌نامه آن (مصوّب ۱/۱۱/۱۳۸۷) اقدام به ثبت آن کند. نظام داخلی حمایت از اختراع که در ادامه به بررسی آن می‌پردازیم، ناظر به موردی است که سرمایه‌گذار خارجی بدون استفاده از مقررات کنوانسیون پاریس (حق تقدم) و یا معاهده همکاری ثبت اختراع (ثبت اظهارنامه بین‌المللی)، حق اختراع خود را که قبلاً در کشور خارجی به ثبت رسانده و مدت ورقه اختراع مزبور منقضی نشده است، به‌منظور به‌کارگیری در پروژه سرمایه‌گذاری، مطابق مقررات قانون «ثبت اختراعات‌…» ایران به ثبت می‌رساند.
در این قسمت به بررسی شرایط ماهوی و شکلی حمایت از اختراع مطابق قانون ثبت اختراعات و آیین‌نامه اجرایی آن پرداخته شده و برخی قواعد مهم در این خصوص تبیین می‌شود.

۲. شرایط ماهوی ثبت و حمایت از اختراع

شرایط ماهوی ثبت و حمایت از اختراع به دو دسته شرایط ماهوی ایجابی و شرایط ماهوی سلبی تقسیم می‌شود:

۱-۲. شرایط ماهوی ایجابی

مطابق مقررات قانون ثبت اختراعات، شرایط ماهوی ایجابی حمایت از اختراع عبارتند از:

۱-۱-۲. تازگی‌داشتن یا جدید بودن

آنچه در فن یا صنعت قبلی پیش‌بینی شده باشد تحت پوشش قانون ثبت اختراعات قرار نمی‌گیرد و قابل حمایت نیست؛ چراکه احراز جدید بودن (تازگی) یا عدم آن، معمولاً از طریق مقایسه اختراع با فن و صنعت قبلی مشخص می‌شود.
نکته مهم اینکه تاریخ مبدأ برای احراز افشا و استفاده یا عدم آن، تاریخ تقدیم اظهارنامه است که در مورد اظهارنامه‌های حاوی حق تقدم یادشده در کنوانسیون پاریس، حداکثر تا ۱۲ ماه قبل از تاریخ تقدیم به مرجع ثبت ملی، محسوب می‌شود؛ بنابراین، هر گاه متقاضی اختراعی را در یکی از کشورهای عضو اتحادیه پاریس ثبت کرده باشد، ظرف مدت ۱۲ ماه از تاریخ یادشده قادر است ثبت آن را در دیگر کشورهای عضو، ازجمله ایران تقاضا کند.
به موجب بند «ﻫ» ماده (۴) قانون ثبت اختراعات، قانون‌گذار معیار تازگی مطلق یا عدم افشای اختراع در هیچ نقطه‌ای از جهان را برای احراز تازگی برگزیده است؛ بنابراین، چنانچه پدیده مخترعانه در خارج از ایران، به موجب اظهارنامه ملی، منطقه‌ای یا بین‌المللی افشا شده باشد، دارنده باید تحت مهلت‌های مقرره (حسب مورد وفق کنوانسیون پاریس یا معاهده (PCT)) در ایران، اظهارنامه را تقدیم کند.

۲-۱-۲. ابتکاری بودن یا عدم وضوح

وفق ماده (۲) «قانون ثبت اختراعات،‌…»، گام ابتکاری یا به تعبیر قانون «ابتکار جدید» بدین معنی است که متعلق ادعایی اختراع (فراورده یا فرایند یا فرایند خاص برای فراورده)، برای فرد ماهر (با مهارت عرفی به معنای معمول آن)، با توجه به محدوده و قلمرو صنعت خاص پیشین واضح و رسیدن به آن بدیهی نباشد.
در خصوص تفاوت «گام ابتکاری» با «تازگی» و جدید بودن باید گفت، یک اختراع ممکن است واجدِ تازگی و فاقد ابتکار باشد؛ یعنی با وجود جدید بودن در قلمرو صنعت پیشین، رسیدن به آن برای فردی با مهارت عادی در آن فن، سهل و واضح باشد.

۳-۱-۲. کاربرد صنعتی داشتن (مواد ۱ و ۲).

کاربرد صنعتی به معنای امکان بهره‌برداری خاص با توجه به ویژگی‌های اختراع، در هریک از زمینه‌های صنعتی به معنای اعم آن (صنایع‌دستی، ماهیگیری، کشاورزی، خدمات وغیره) است.

۲-۲. شرایط ماهوی سلبی

افزون بر شرایط فوق، پدیده مخترعانه‌ای که تقاضای ثبت آن تقدیم می‌شود، باید فاقد دسته‌ای از فاکتور‌ها نیز باشد. در صورت وجود شرایط سلبی، حتی در‌صورتی‌که پدیده فکری واجد آنها، دارای تازگی، گام ابتکاری و حتی کاربرد صنعتی باشد نیز، قابل ثبت نخواهد بود. مختصراً این شرایط را می‌توان در دو دسته قرار داد: پدیده‌های فکری فاقد کاربرد صنعتی و پدیده‌های فکری مخالف اخلاق حسنه و نظم عمومی.
از پدیده‌های فکری فاقد کاربرد صنعتی می‌توان به کشفیات، نظریه‌های علمی، روش‌های ریاضی، آثار هنری، طرح‌ها و قواعد یا روش‌های انجام تجارت و دیگر فعالیت‌های ذهنی و اجتماعی، روش‌های تشخیص و معالجه بیماری‌های انسان و حیوان، منابع ژنتیک و اجزای ژنتیک تشکیل‌دهنده آنها و فرایند بیولوژیک تولید آنها اشاره کرد؛ بنابراین، این پدیده‌ها وفق قوانین داخلی ایران، اختراع قابل حمایت محسوب نمی‌شوند.
از دیگر شرایط سلبی الزامی برای ثبت پدیده اختراعی، عدم مغایرت بهره‌برداری با موازین شرع، نظم عمومی و اخلاق حسنه است.

۳. شرایط شکلی ثبت و حمایت از اختراع

شخصی که تصمیم دارد از حق اختراع خود به عنوان آورده در بنگاه سرمایه‌پذیر بهره ببرد، برای شناسایی این حق انحصاری در قلمرو ملی بنگاه سرمایه‌پذیر که لازمه امکان بهره‌برداری دارنده ورقه اختراع از متعلق اختراع (فراورده، فرایند، فرایند دستیابی به فراورده معین یا ترکیبی از فراورده و فرایند) است، باید طبق قواعد و مقررات کشور سرمایه‌پذیر نسبت به ثبت حق اختراع خود در مرجع ثبت ملی و در فرجه قانونی اقدام کند.
طی این مرحله، رعایت مقرره‌های شکلی الزامی است. تنظیم دقیق اظهارنامه و الصاق صفحات کامل که در مورد تقدیم به مرجع ثبت ملی، اظهارنامه ملیخوانده می‌شود، مهم‌ترین مرحله در طی مراحل شکلی ثبت اختراع است. تاریخ تسلیم و نحوه توصیف‌های موجود در ضمائم نیز، تعیین‌کننده مدت و حیطه مورد حمایتی است که به‌واسطه صدور ورقه اختراع، به دارنده آن اعطا می‌شود.
اظهارنامه در سه نسخه و در فرم مخصوص چاپی، به زبان فارسی تنظیم و پس از درج اطلاعات متقاضی (مالک اظهارنامه)، نماینده قانونی یا دریافت‌کننده ابلاغ‌ها، مشخصات مخترع‌، عنوان و خلاصه اختراع و ادعای حق تقدم، تسلیم و ثبت می‌شود.

۱-۳. اطلاعات متقاضی ثبت اختراع

اطلاعات متقاضی (مالک) شامل نوع شخص (حقیقی یا حقوقی)، تابعیت، مشخصات شناسایی، مشخصات شغلی، نشانی و اطلاعات تماس و درصد مالکیت است؛ ازآنجایی‌که امکان تحصیل گواهی اختراع به صورت اشتراکی وجود دارد، قید اطلاعات کامل مالکین در فرض تعدّد و ذکر درصد مالکیت هر کدام در اظهارنامه الزامی است.
در مورد اشخاص حقیقی، وکیل دادگستری و در مورد اشخاص حقوقی وکیل دادگستری یا فردی که حق امضا دارد، نماینده قانونی هستند که با تعیین نوع شخص (حقیقی، حقوقی)، مشخصات شناسایی (نام و نام‌خانوادگی، شماره ملی، نام پدر، جنسیت، محلّ تولد)، مشخصات شغلی، نشانی و اطلاعات تماس (اقامتگاه، تابعیت، کدپستی، تلفن همراه و ثابت، آدرس الکترونیکی، شماره دورنگار و نشانی پستی) اطلاعات کامل می‌شود.
تمام مکاتبات (از طریق آدرس الکترونیک و همچنین ارسال پیام کوتاه به تلفن همراه) اداره ثبت اختراعات، با فردی که به عنوان دریافت‌کننده ابلاغ‌ها معرفی می‌شود، خواهد بود. مشخصات شناسایی فرد دریافت‌کننده ابلاغ‌ها، نشانی و اطلاعات تماس وی، با جزئیات درج خواهند شد؛ دریافت‌کننده ابلاغ، الزاماً شخص حقیقی و دارای تابعیت ایران خواهد بود که حسب مورد می‌تواند مالک یا نماینده قانونی (وکیل یا صاحب امضا) باشد.
اطلاعات مربوط به مخترعین نیز با تعیین نوع شخص (شخص ایرانی یا غیرایرانی)، مشخصات شناسایی، مشخصات شغلی، نشانی و اطلاعات تماس، درج می‌شوند؛ امکان درخواست عدم قید نام مخترع در آگهی نیز، وجود دارد.

۲-۳. اطلاعات مربوط به عنوان اختراع

عنوان اختراع (نام دقیق اختراع) الزاماً باید درج شود؛ نکتۀ نوآورانه و مبتکرانه موجود در اختراع نیز باید در عنوان که ترجیحاً بین ۳ تا ۱۰ کلمه خواهد بود، قید شود؛ سپس عنوان انگلیسی (در صورت تمایل) و خلاصه، شامل اطلاعات فنّی، بیان وضعیت موجود و راه‌حل ارائه‌شده در اختراع، بیان می‌شوند؛ خلاصه که ترجیحاً تا ۲۰۰ کلمه است، باید با عنوان اختراع آغازشده، زمینه فنّی و صنعتی متعلق اختراع را برای جست‌وجوی سوابق اختراع مورد ادعا تعیین کند؛ ضمن اینکه مشکل فنّی، مبنای راه‌حل ارائه‌شده برای آن و کاربرد یا کاربردهای اصلی اختراع ادعایی را اجمالاً و نه به‌تفصیل بیان کند.

۳-۳. اطلاعات متقاضی ثبت اختراع

چنان‌که متقاضی، اختراع خود را در کشوری دیگر از اعضای کنوانسیون پاریس به ثبت رسانده باشد و ظرف ۱۲ ماه از تاریخ تسلیم اظهارنامه اولی، اظهارنامه ملی را تقدیم و تسلیم اداره ثبت اختراعات کند، امکان تسلیم درخواست حق تقدم را وفق فرم مخصوص خواهد داشت؛ در این صورت، متقاضی باید تاریخ و شماره اظهارنامه اصلی، طبقه‌بندی بین‌المللی مرتبط با اظهارنامه اصلی و نام کشور یا کشورهای محل تسلیم اظهارنامه اصلی و یا مأخذ دریافت‌کننده اظهارنامه منطقه‌ای یا بین‌المللی را بیان کند.

همه مدارک تقدیمی باید به زبان اصلی و همراه با ترجمه رسمی دادگستری باشند؛ این مدارک هم‌زمان با تسلیم اظهارنامه یا حداکثر ظرف ۱۵ روز از آن تاریخ، تسلیم می‌شوند.

حسب اطلاعات اظهاری، مدارکی که مؤید این اطلاعات ابرازی باشند، باید به اظهارنامه پیوست شوند: مدارک مثبت هویت مالک یا مالکین حقیقی، مجزا به ازای هر مالک؛ آگهی تأسیس و آخرین تغییرات در روزنامه رسمی برای مالکین حقوقی؛ مدارک نمایندگی (وکالت‌نامه معتبر)؛ مدارک مثبت هویت مخترع یا مخترعین به صورت جداگانه برای هر یک.

دیگر مدارک الزامی که باید به اظهارنامه منضم شوند، شامل توصیف اختراع، ادعا یا ادعاهای اختراع و نقشه فنّی هستند.

۴-۳. نهایی‌شدن فرایند ثبت اختراع

اداره ثبت اختراعات به عنوان مرجع ثبت ظرف ۶ ماه، اظهارنامه را مورد ارزیابی شکلی ـ ماهوی قرار می‌دهد و در صورت نیاز به تکمیل نواقص اخطاری با مهلت ۳۰روزه (۶۰ روزه برای ایرانیان مقیم خارجه) برای رفع نقص، صادر می‌کند.

در صورت تکمیل بودن اظهارنامه یا تکمیل پس از رفع نقص، تصمیم مرجع ثبت ملی مبنی بر اعطای گواهی‌نامه اختراع به متقاضی اعلام شده و وی ملزم به پرداخت هزینه مربوط به ثبت اختراع و انتشار آگهی خواهد شد. پس از گذشت مراحل مقرره، اختراع با قید مراتب یادشده در قانون در دفتر ثبت اختراع ثبت شده، به امضای مالک یا نماینده وی و رئیس اداره ثبت اختراعات می‌رسد؛ پس از ثبت در دفتر، اگهی مربوط به ثبت ظرف ۳۰ روز، در روزنامه رسمی منتشر خواهد شد و با تسلیم به مرجع ثبتی، گواهی اختراع همراه با نسخه‌ای از توصیف، ادعا، خلاصه توصیف و نقشه، مهروموم شده و به امضای رئیس اداره ثبت اختراعات می‌رسد (منبع: کتاب سرمایه‌گذاری خارجی در پرتو قانون و قراردادهای سرمایه‌گذاری)