سیستم ملی ثبت و حمایت از علائم تجاری

در این بخش، سیستم ملی ثبت و حمایت از علائم تجاری طبق «قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری» (مصوّب ۷/۸/۱۳۸۶)، بررسی و به شرایط ماهوی و شکلی لازم برای ثبت و حمایت از علائم تجاری، پرداخته خواهد شد.

۱. شرایط ماهوی ثبت و حمایت از علامت تجاری

شرایط ماهوی ثبت و حمایت از علامت تجاری را می‌توان مجموعه شروطی دانست که وجود یا نبود آنها شرط حمایت مقنن است؛ بدین‌ترتیب در دو دسته شرایط ایجابی و سلبی به آنها می‌پردازیم.

۱-۱. شرایط ایجابی‌

شرایط ایجابی‌ مجموعه‌ای از خصوصیات و ویژگی‌هاست که تنها به شرط وجود آنها حمایت مقنن شامل علامت تجاری خواهد شد. در ادامه با توجه به نص قانون این خصوصیات را بررسی می‌کنیم.
علامت تجاری مطابق «قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری» (مصوّب ۷/۸/۱۳۸۶)، هر نشان قابل رؤیتی است که کالاها یا خدمات، اشخاص حقیقی یا حقوقی را از هم متمایز سازد؛ علامت تجاری قابل حمایت طبق قانون ایران، نشانی بصری است، پس نشانه‌های شنیداری، معطر یا لمسی جز در مواردی که به همراه ترسیم یا حروف یا اعداد قابل مشاهده باشند، قابلیت حمایت ندارند؛ نشانه بصری می‌تواند متشکل از لغات، حروف، اعداد، اشکال و یا ترکیبی از اینها باشد، همچنین می‌تواند سه‌بعدی و یا دارای رنگ‌بندی نیز باشد؛ این نشان بصری و قابل رؤیت باید کالاها و خدمات بنگاه اقتصادی مفروض را از کالاها و خدمات دیگر بنگاه‌ها متمایز سازد.

این خصیصه تمایزبخشی، کارکردی مهم برای علامت تجاری است، به‌گونه‌ای‌که نبود آن، امکان حمایت از علامت را منتفی می‌سازد؛ درواقع، تمایزبخشی به‌منظور تعیین مبدأ کالاها و خدمات است که ارزش یک علامت را در بازار تقاضا تعیین می‌کند؛ بنابراین، خصیصه‌های بصری‌بودن و تمایزبخشی کالاها یا خدمات را می‌توان خصیصه‌های الزامیِ ایجابی علامت برای اعطای حمایت دانست.

۱-۲. شرایط سلبی‌

مجموعه‌ای از خصیصه‌ها وجود دارند که عدم آنها شرط اعطای حمایت است.

1.  علامت تجاری نباید فاقد تمایزبخشی بوده و در مورد مبدأ کالاها یا خدمات گمراه‌کننده باشد، در اینجا گمراه‌کنندگی، باز به مبدأ کالاها یا خدمات باز می‌شود، یعنی مصرف‌کننده را در تعیین تعلق کالاها یا خدمات به بنگاه اقتصادی مفروض گمراه می‌سازد و بدین‌ترتیب با حقوق ثالث که علامتی را در گذشته برای همان کالاها یا خدمات مورد استفاده عملی قرار داده و عنصر شهرت برای آن حاصل شده است، تعارض پیدا می‌کند.
2. چنانچه علامت مورد تقاضا، عین یا تقلیدی از پرچم، نشان‌های نظامی و مملکتی، نام، نام اختصاری یا حروف اول یک نام یا نشان رسمی متعلق به کشور یا سازمان‌های بین‌المللی باشد نیز، مگر در صورت اذن در استفاده توسط مقام صلاحیت‌دار، قابلیت حمایت نخواهد داشت.
3. اگر علامت مورد تقاضا عین یا شبیه علامتی باشد که برای خدمات غیرمشابه ثبت و معروف شده باشد و استفاده از علامت عرفاً مرتبط به مالک علامت معروف بوده و منافع وی را مخدوش سازد، قابلیت حمایت، سلب خواهد شد. خدشه بر منافع مالک علامت معروف که معروفیت و شهرت خود را در اثر حسن‌سابقه تجاری و کیفیت خدمات ارائه‌شده کسب کرده است، به این دلیل حاصل می‌شود که امکان اشتباه مصرف‌کننده را بالا برده و به حسن‌سابقه مالک علامت معروف صدمه خواهد زد. چنانچه علامتی برای مالک دیگری ثبت یا وارد پروسه ثبت شده باشد در صورت امکان بروز اشتباه برای مصرف‌کننده در همان طبقه کالا یا خدمات یا طبقه مشابه، امکان ثبت از علامت سلب می‌شود
4.  عدم مخالفت درخواست ثبت با با موازین شرعی، نظم عمومی و اخلاق حسنه

۲. شرایط شکلی ثبت و حمایت از علامت تجاری

در راستای ماده (۶۷) «آیین‌نامه اجرایی قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری» (مصوّب ۱/۱۱/۸۷)، مراحل تسلیم، بررسی، اصلاح و ثبت اظهارنامه وغیره به صورت الکترونیک انجام می‌پذیرد؛ متقاضی با ورود به پورتال اداره‌کل مالکیت صنعتی با استفاده از خدمات الکترونیک اداره ثبت علائم تجاری، اقدام به ثبت اظهارنامه و پرداخت هزینه‌های مقرر می‌کند؛ در ادامه، مختصراً نحوه تنظیم و موارد الزامی برای ثبت اظهارنامه را بیان می‌داریم.
متقاضی ثبت پس از انتخاب «ثبت اظهارنامه علامت»، از خدمات الکترونیک اداره ثبت علائم تجاری، متعهد می‌شود که به صورت الکترونیکی پیگیر پرونده خود باشد و می‌پذیرد که از تاریخ ابلاغ الکترونیک به وی، همه مهلت‌ها آغاز خواهند شد.

۲-۱. اطلاعات ضروری برای ثبت علامت تجاری

نخستین اطلاعات لازمه، اطلاعات مربوط به مالکیت علامت تجاری است؛ اطلاعات قابل درج عبارتند از: تعیین حقیقی یا حقوقی بودن و ایرانی یا خارجی بودن مالک، مشخصات شناسایی (شامل نام، نام‌خانوادگی، جنسیت، شماره ملی، نام پدر، تاریخ و محل تولد و کدپستی)، مشخصات شغلی (شامل عنوان شغل و رشته مورد فعالیت)، نشانی و اطلاعات تماس (شامل اقامتگاه، تابعیت، تلفن ثابت، همراه و دورنگار، نشانی پستی و آدرس پست الکترونیک)، سپس در صورت تعدّد مالکین درصد مالکیت هریک، ابراز و درج خواهد شد. سپس با ثبت اطلاعات، امکان اضافه کردن اطلاعات مالکین دیگر در صورت تعدد و یا درج دیگر اطلاعات الزامی برای تسلیم اظهارنامه میسّر می‌شود، نکته‌ای که باید یادآور شد، این است که مالک علامت، شخص یا اشخاصی می‌توانند باشند که مجوز مرتبط با فعالیت (تولید کالاها یا ارائه خدمات) به نام آنها صادر شده است.

۲-۲. اطلاعات مربوط به مالک علامت تجاری

در‌صورتی‌که مالک، شخص حقیقی بوده باشد، ارائه اظهارنامه می‌تواند از طریق وکیل یا دفتر حقوقی به عنوان نماینده قانونی یا بدون نماینده انجام گیرد؛ شخص حقوقی نیز می‌تواند از طریق وکیل رسمی، دفتر حقوقی یا فرد حقیقی صاحب امضای شرکت، اظهارنامه را ارائه کند؛ در این مرحله با انتخاب نماینده قانونی اطلاعات و مشخصات شناسایی وی، مشابه اطلاعات مالکین، درج و در‌صورتی‌که شخص حقیقی فاقد نماینده قانونی باشد، اطلاعاتی درج نخواهد شد.
هر متقاضی موظف به تعیین دریافت‌کننده ابلاغ‌هاست؛ با ذکر این مهم که مالک غیرایرانی نمی‌تواند به عنوان دریافت‌کننده ابلاغ‌ها تعیین شود، تمامی مکاتبات صورت‌گرفته با فرد معرفی‌شده به عنوان دریافت‌کننده ابلاغ خواهد بود.

۲-۳. تعیین کالا و خدمات

در طی پروسه، مرحله بعدی تعیین کالاها یا خدماتی است که تقاضای ثبت علامت برای تمایز آنها از مشابهین به عمل می‌آید. در خصوص طبقات بین‌المللی کالاها یا خدمات در مباحث بعدی مختصراً توضیحاتی خواهیم داد، در اینجا تنها بیان همین مطلب کفایت می‌کند که متقاضی طبق مجوز، کالاها یا خدمات مورد فعالیت را در طبقه مربوطه جست‌وجو و تعیین می‌کند.

۲-۴. توصیفات مربوط به علامت تجاری

در مرحله پسین، توصیف علامت مورد درخواست حمایت صورت می‌پذیرد؛ عنوان علامت بیان شده، سپس به لاتین آوانویسی می‌شود؛ علامت باید به نحوی جزئی توصیف شود تا نقض حقوق مالک، حتی‌الامکان تقلیل یابد. مواردی از قبیل نوع و سایز فونتی که برای حروف علامت استفاده شده، اشکال هندسی به‌کاررفته در آن، اعداد و سایز آنها و در صورت وجود، سبک خاص در ترکیب این موارد وغیره ذکر می‌شود.
بیان اینکه آیا علامت دارای حروف مشخصه هست یا خیر و بیان ترجمه عنوان علامت در صورت وجود، الزامی است؛ رنگ‌هایی که مورد درخواست و ویژگی علامت هستند نیز، بیان شده و تعیین می‌شوند؛ رشته مورد فعالیت هم بیان می‌شود. در صورت وجود، سه بعدی بودن علامت ابرازشده، مورد درخواست ثبت قرار می‌گیرد؛ همچنین در‌صورتی‌که علامت جمعی مورد درخواست باشد، در اظهارنامه قید خواهد شد.

گفتنی است، در‌صورتی‌که ریشه کلمه به‌کاررفته در علامت، فارسی باشد، معادل‌نویسی آن به لاتین (به شرط سه برابر بودن فونت فارسی)، مورد پذیرش است؛ در غیر این صورت، باید کارت بازرگانی ارائه‌شده و درخواست خدمات صادرات و تعهد ماده (۸) آیین‌نامه اجرایی قانون ممنوعیت به‌کارگیری الفاظ، عناوین و اصطلاحات بیگانه (مصوّب ۱۹/۲/۷۸) هیأت وزیران، الزاماً موردنیاز خواهد بود.
در این صورت، باید خدمات صادرات نیز، در بحث کالاها یا خدمات مورد انتخاب و درخواست قرار گیرند. امکان ادعای حق تقدم نیز برای متقاضی وجود دارد که در مورد شرایط آن در مبحث مربوط به کنوانسیون پاریس بحث خواهیم کرد.

۲-۵. مدارک لازم برای ثبت علامت تجاری

متقاضی ثبت، پس از درج اطلاعات در فرم‌های الکترونیکی مربوط، بیان ادعا (ها) و توصیف علامت، باید مدارک و ضمائم موردنیاز را بارگذاری و پیوست کند. بدین منظور، تصویر یک نمونه از علامت در ابعاد ۶×۶ سانتی‌متر ارسال می‌شود، در‌صورتی‌که علامت مورد درخواست سه‌بعدی باشد، تصویر ارائه‌شده باید در ۶ نما باشد. مدارک مثبت هویت مالک یا مالکین در صورت تعدد، برای مالکین حقیقی شامل کپی شناسنامه و کارت ملی طی یک برگه بوده و برای اشخاص حقوقی شامل آگهی تأسیس در روزنامه رسمی، آگهی آخرین تغییرات، کپی شناسنامه و کارت ملی دارنده یا دارندگان حق امضاست؛ مدارک مثبت سمت نمایندگی که تنها وکیل دادگستری در مورد اشخاص حقیقی و وکیل یا دارنده حق امضا در مورد اشخاص حقوقی است، پیوست می‌شود.
دیگر مدارکی که حسب مورد و درخواست‌های متقاضی باید پیوست شوند، عبارتند از: نسخه‌ای از شرایط و ضوابط استفاده از علامت جمعی و یا ارائه گواهی مقام صلاحیت‌دار اتحادیه یا دستگاه مربوطه در صورت تقاضای ثبت علامت جمعی، مستند معنی عنوان علامت در‌صورتی‌که دارای ترجمه یا معنی باشد، کپی کارت بازرگانی (در‌صورتی‌که عنوان علامت شامل حروف لاتین باشد یا صادرات درخواست شده باشد).

۳. نهایی‌شدن فرایند ثبت علامت تجاری

پس از بازبینی اطلاعات و ضمائم، هزینه‌ها حساب شده و به صورت الکترونیکی پرداخت خواهند شد؛ پس از ثبت اظهارنامه، شرایط ماهوی، الزامات شکلی و مدارک مربوطه مورد ارزیابی قرار گرفته، در صورت وجود نواقص و ایرادات، مراتب به متقاضی ابلاغ می‌شود تا ظرف مهلت رفع نقص صورت پذیرد؛ در غیر این صورت و کامل بودن اظهارنامه، مراتب به متقاضی اعلام و آگهی مربوطه منتشرشده، نسخه منتشرشده یا منعکس در سایت روزنامه رسمی توسط متقاضی به مرجع ثبت تسلیم و پس از تشخیص وجود شرایط مندرج در قانون و آیین‌نامه، علامت با پرداخت هزینه‌های مربوط به ثبت، در دفتر ثبت علامت، ثبت خواهند شد (منبع: کتاب حقوق سرمایه‌گذاری خارجی در پرتو قانون و قراردادهای سرمایه‌گذاری).