مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی و مناطق ویژۀ اقتصادی ایران

۱. مقدمه

در تعریف سازمان ملل متحد (یونیدو) از مناطق آزاد به عنوان «محرکه»‌ای در جهت تشویق صادرات صنعتی یاد شده است. همچنین در برداشت جدید که به منطقه آزاد پردازش صادرات معروف است، مناطق آزاد به ناحیه صنعتی ویژه‌ای در خارج از مرز گمرکی گفته می‌شود که تولیداتش جهت‌گیری صادراتی دارند. فلسفه این اصطلاح را می‌توان در تغییر استراتژی واردات به استراتژی توسعه صادرات دانست. همچنین مناطق ویژه تجاری ـ صنعتی را می‌توان به صورت زیر تعریف کرد: «به محدوده جغرافیایی مشخصی که قوانین گمرکی محدوده گمرکی کشور در آن اجرا نمی‌شود و به منظور تسهیل در امر واردات و صادرات کالا و حمایت از صنعت داخلی کشور و همچنین جذب فناوری‌های نوین در امر تولید و توسعه منطقه‌ای در مبادی گمرکات و نقاط مرزی کشور ایجاد می‌شود، مناطق ویژه تجاری ـ صنعتی گفته می‌شود».

۱-۱. مهم‌ترین تفاوت‌های مناطق آزاد و ویژه اقتصادی

۱. معافیت مالیاتی به مدت ۱۵ سال در مناطق آزاد وجود دارد و در مناطق ویژه اقتصادی تخفیف مالیاتی طبق مقررات داخل کشور است؛
۲. خرده‌فروشی کالا در مناطق ویژه اقتصادی فقط برای اتباع خارجی امکان‌پذیر است، ولی در مناطق آزاد، خرده‌فروشی برای اتباع خارجی و داخلی امکان‌پذیر است؛
۳. مقررات روادید برای اتباع خارجی در مناطق ویژه بر اساس ضوابط داخل کشور است، ولی در مناطق آزاد روادید در مرزهای ورودی اعطا می‌شود؛
۴. مقررات کار و بیمه اجتماعی در استخدام اتباع خارجی در مناطق آزاد تابع مقررات خاص مناطق است ولی در مناطق ویژه اقتصادی تابع مقررات داخل کشور است.

۲. مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی

مهم‌ترین اهداف ایجاد مناطق آزاد عبارتند از: توسعه صادرات و کمک به کشور برای ورود به بازارهای جهانی و آشنایی با تجارت خارجی و گسترش و متنوع ساختن صادرات، دستیابی به بازارهای پولی جهان، شتاب بخشیدن به ورود سرمایه‌های خارجی به کشور به‌ویژه در بخش‌های مولد، جذب و انتقال تکنولوژی و فناوری به درون اقتصاد کشور، افزایش کارایی اقتصادی و تربیت نیروی انسانی ماهر، افزایش تولید و ارزش افزوده بخش‌های اقتصادی به‌ویژه بخش صنعت، کمک به ورود کالاهای واسطه‌ای و سرمایه‌ای با شرایط و قیمت مناسب‌تر، افزایش درآمد کشور ناشی از فعالیت‌های خدماتی (حمل‌و‌نقل، بارگیری و تخلیه، بانکداری، بیمه‌گری و توریسم)، ایجاد فرصت‌های اشتغال در داخل کشور.

۲-۱. مزایا و جذابیت‌های سرمایه‌گذاری خارجی در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی

•  معافیت مالیاتی برای بیست سال از روز اجرای کلیه فعالیت‌های اقتصادی؛
•  آزادی ورود و خروج سرمایه و سود سرمایه‌گذاری؛
• حمایت و تضمین سرمایه‌گذاری خارجی؛
•  حذف روادید ورود و سهولت صدور مجوز اقامت برای اشخاص خارجی؛
•  مقررات مناسب برای کارکنان، کارفرما و نیز تأمین اجتماعی؛
•  انتقال کالای ساخته‌شده به سرزمین اصلی بدون پرداخت هیچ‌گونه عوارض گمرکی؛
•  حذف پرداخت عوارض گمرکی بر واردات از خارج از منطقه و بالعکس؛
•  استخدام نیروی کار ماهر و آموزش‌دیده در کلیه سطوح مهارتی و حرفه‌ای؛
• استفاده از مواد اولیه نفت و گاز به عنوان خوراک و سوخت برای کلیه فعالیت‌های صنعتی.

۲-۲. لیست مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی ایران

•  منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی قشم
•  منطقه آزاد تجاری ـ صنعتی چابهار
•  منطقه آزاد تجاری ارس
•  منطقه آزاد تجاری انزلی
•  منطقه آزاد تجاری اروند
•  منطقه آزاد تجاری کیش
•  منطقه آزاد تجاری ماکو

۲-۳. مقررات مربوط به سرمایه‌گذاری در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی

•  قانون اداره مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی؛
•  مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی تازه تأسیس‌شده؛
•  آیین‌نامه اجرایی صدور ویزا برای اشخاص خارجی در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی؛
•  مقررات ورود و اقامت اتباع خارجی؛
•  آیین‌نامه اجرایی عملیات پولی ـ بانکی در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی؛
•  دستورالعمل اجرایی عملیات پولی ـ بانکی در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی؛
•  مقررات تأسیس مؤسسه‌های بیمه در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی؛
•  ضوابط ثبت شرکت‌ها و مالکیت صنعتی ـ معنوی در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی؛
•  مقررات واردات، صادرات و امور گمرکی مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی؛
•  آیین‌نامه نحوه استفاده از زمین و منابع ملی در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی؛
•  تسهیلات ویژه برای انتقال کالاهای تولید‌شده در مناطق آزاد به سایر نقاط کشور؛
•  مقررات واردات اتومبیل در مناطق آزاد.

۳. مناطق ویژه اقتصادی

منطقه ویژه اقتصادی منطقه حراست‌شده‌ای است که در مبادی ورودی کشور با محدوده‌های گمرکی تأسیس می‌شود و هدف از ایجاد آنها پشتیبانی از تولیدات داخلی و توسعه صادرات غیرنفتی و ایجاد تحرک در اقتصادهای منطقه‌ای است. به همین منظور مقررات خاصی نیز در آنها به اجرا درمی‌آید.

۳-۱. مزایا و جذابیت‌های سرمایه‌گذاری خارجی در مناطق ویژه اقتصادی

۱. ورود کالا از مناطق مذکور جهت مصرف داخلی، تابع مقررات صادرات و واردات خواهد بود و صدور کالا از این مناطق بدون هیچ‌گونه تشریفاتی انجام خواهد شد؛
۲. ورود کالا از خارج از کشور یا مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی به منطقه با کمترین تشریفات گمرکی انجام شده و ترانزیت داخلی کالای واردشده به منطقه بر اساس مقررات مربوطه انجام خواهد شد؛
۳. ورود کالای موضوع این ماده به مناطق واقع در مبادی ورودی کشور بدون هرگونه تشریفات گمرکی انجام خواهد شد؛
۴. کالاهایی که از خارج یا از مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی یا مناطق دیگر به منطقه وارد می‌شوند می‌توانند بدون هرگونه تشریفات از کشور خارج شوند؛
۵. مدیریت منطقه می‌تواند پس از طبقه‌بندی و ارزش‌گذاری منطقه، حق استفاده از قسمت‌های آن را به اشخاص حقیقی یا حقوقی واجد شرایط واگذار کند؛
۶. صاحبان کالاهای واردشده به منطقه می‌توانند تمام یا قسمتی از کالای خود را به منظور ورود موقت به داخل کشور به گمرک اظهار و با انجام مقررات مربوطه ترخیص نمایند؛

۷. در صورتی‌که پردازش کالاهای واردشده به منطقه به میزانی باشد که موجب تغییر تعرفه گمرکی کالاهای مذکور شود، میزان سود بازرگانی مربوط به کالاهای فوق برای ورود به سایر نقاط کشور تنها معادل سود بازرگانی مواد اولیه و قطعات وارداتیِ به‌کار‌رفته در آن، محاسبه و دریافت خواهد شد؛
۸. واردکنندگان کالا به مناطق می‌توانند تمام یا قسمتی از کالای خود را در مقابل قبض انبار تفکیکی قابل معامله که توسط مدیریت منطقه صادر خواهد شد، به دیگران واگذار کنند. در این صورت دارنده قبض انبار تفکیکی، صاحب کالا محسوب خواهد شد؛
۹. مدیریت هر منطقه مجاز است با تأیید گمرک ایران، حسب درخواست متقاضی نسبت به صدور گواهی مبدأ برای کالاهایی که از منطقه خارج می‌شوند اقدام نماید؛
۱۰. کلیه کالاهایی که برای تولید یا ارائه خدمات مورد نیاز منطقه وارد می‌شوند، از شمول مقررات عمومی صادرات واردات مستثنی هستند. واردات کالاهای مذکور به سایر نقاط کشور تابع مقررات صادرات و واردات خواهد بود؛
۱۱. واردات درصدی از کالاهای تولیدشده در مناطق موضوع بند (د) تبصره ۲۵ قانون برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به داخل کشور، معادل نسبتی از مجموع ارزش افزوده و مواد و قطعات داخلیِ به‌کار‌رفته به قیمت کل کالای تولیدی، بدون هرگونه محدودیتی مجاز است و علاوه بر عدم نیاز به ثبت سفارش و گشایش، مشمول ممنوعیتی نخواهد بود؛
۱۲. کالاهای تولیدشده در مناطق ویژه اقتصادی، همچنین مواد اولیه و قطعات منفصله واردشده از منطقه یادشده به داخل کشور، به دلیل عدم استفاده از منابع و سهمیه ارزی کشور، مشمول ضوابط قیمت‌گذاری نیست.

۳-۲. لیست مناطق ویژه اقتصادی ایران

•  منطقه ویژه اقتصادی سلماس
•  منطقه ویژه اقتصادی پیام
•  منطقه ویژه اقتصادی بوشهر
•  منطقه ویژه اقتصادی عسلویه
•  منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس
•  منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی
•  منطقه آزاد اقتصادی سرخس
• منطقه ویژه اقتصادی سبزوار
• منطقه ویژه اقتصادی شیراز
•  منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان
•  منطقه ویژه اقتصادی سیرجان
•  منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید
• منطقه ویژه اقتصادی اسلام‌آباد غرب
•  منطقه ویژه اقتصادی لرستان
•  منطقه ویژه اقتصادی امیرآباد
•  منطقه ویژه اقتصادی خلیج فارس
•  منطقه ویژه اقتصادی شهید رجایی
•  منطقه ویژه اقتصادی یزد