ماهیت قراردادهای جوینت‌ ونچر

۱. مقدمه

جوینت‌ ونچر، از جمله مهمترین ترتیبات قراردادی است که به موجب آن دو یا چند شخص حقیقی یا حقوقی، اقلام نقد و غیرنقد سرمایه‌ای را تحت کنترل و مدیریت مشترک، مطابق توافق‌های فی‌مابین در پروژه‌ای معین یا سرمایه‌گذاری‌های متوالی به کار گرفته و در سود و زیان ناشی از مشارکت، به نسبت سهام خود شریک می‌شوند.

۲. انواع قراردادهای جوینت‌ ونچر

جوینت‌ ونچر به دلایل متعددی شکل می‌گیرد؛ در برخی موارد دو رقیب به‌منظور گسترش فعالیت تجاری خود، ایجاد واحد اقتصادی بزرگ‌تر و رقابت با دیگر شرکت‌ها، اقدام به امضای قرارداد مشارکت می‌کنند؛ گاهی نیز شرکت‌ها، دانش فنی یا فناوری مختص به خود را در راستای تولید کالاها یا خدمات جدید و متنوع به اشتراک می‌گذارند؛ همچنین در پاره‌ای از اوقات تولیدکننده با یک توزیع‌کننده و یا یک فروشنده محلی به‌منظور بازاریابی، توزیع و یا فروش محصولات تولیدی خود وارد مشارکت می‌شود.

صرف‌نظر از دلایل شکل‌گیری، به اعتبار تعلق یا عدم تعلق شخصیت حقوقی به مشارکت، جوینت‌ ونچر به دو نوع کلی تقسیم می‌شود.

۲-۱. جوینت‌ ونچر قراردادی (Contractual Joint Venture)

در این نوع جوینت‌ ونچر، شرکا اقلام نقد و غیرنقد سرمایه را بر اساس توافق‌های قراردادی تحت مالکیت و مدیریت مشترک، بدون ایجاد شخصیت حقوقی مستقل (شرکت) و در راستای اجرای پروژه‌ای معین و یا سرمایه‌گذاری‌های متوالی، به کار می‌گیرند. مفاد قرارداد جوینت‌ ونچر (به عنوان قرارداد پایه) و دیگر قراردادهای فرعی و مرتبط امضاشده بین شرکا، به عنوان ضوابط و مقررات حاکم بر روابط طرفین محسوب می‌شود.

۲-۲. جوینت‌ ونچر شرکتی (Corporative Joint Venture)

در این نوع جوینت‌ ونچر، شرکا توافق می‌کنند اقلام نقد و غیرنقد سرمایه را در راستای اجرای پروژه‌ای معین و یا سرمایه‌گذاری‌های متوالی، در یک شرکت(JVC) با شخصیت حقوقی مستقل از خود و تحت مدیریت مشترک، به عنوان بنگاه اقتصادی سرمایه‌پذیر به کار گیرند؛ برحسب انتخاب نوع شرکت، مسئولیت شرکا ممکن است محدود یا نامحدود باشد. قانون حاکم بر شرکت مشترک و سایر مقررات مربوط در این خصوص، مطابق قانون کشور محل تشکیل (کشور سرمایه‌پذیر) خواهد بود؛ بنابراین، مبنای ایجاد جوینت‌ ونچر شرکتی، قراردادی است که مطابق آن طرفین مشارکت توافق می‌کنند به‌منظور اجرای پروژه‌ای معین و یا سرمایه‌گذاری‌های متوالی، شرکتی با شخصیت حقوقی مستقل از خود تشکیل دهند.

۳. قراردادهای همکاری و جوینت ونچر

قرارداد جوینت‌ ونچر قلمرو موضوعی گسترده‌ای داشته و در مراحل مختلف سرمایه‌گذاری کاربرد دارد؛ در قراردادهای معظم سرمایه‌گذاری مانند قراردادهای نفتی، روابط بین اعضای کنسرسیوم بر مبنای این مدل تنظیم می‌شود. ، ممکن است قرارداد پایه که بین بخش عمومی و شرکت سرمایه‌گذار منعقد می‌شود نیز، جوینت‌ ونچر باشد.

به عنوان نمونه می‌توان به قراردادهای همکاری که در صنایع بالادستی نفت و گاز بین شرکت ملی نفت دولت میزبان و شرکت نفتی خارجی امضا می‌شود، اشاره کرد. مطابق قراردادهای همکاری، پیمانکار حق انحصاری اجرای عملیات اکتشاف را در منطقه جغرافیایی مشخص، تحت مکانیزم جوینت‌ ونچر با دولت میزبان یا شرکت ملی نفت او بر عهده می‌گیرد؛ در این نوع قراردادها پیمانکار مکلف است اجرای عملیات اکتشاف را با هزینه خود و پذیرش ریسک‌های مربوطه، مطابق با برنامه کاری مصوب دولت میزبان یا شرکت ملی نفت او بر عهده بگیرد.

درصورتی‌که عملیات اکتشاف به کشف میدان تجاری منتهی شود، با انعقاد قرارداد جوینت‌ ونچر بین شرکت ملی نفت و پیمانکار، پروژه وارد مرحله استخراج و تولید شده و هریک از طرفین قرارداد به نسبت سهام خود مالک نفت و یا گاز تولیدی شده و در سود و زیان و هزینه‌های پروژه شریک خواهد بود؛ اگرچه در قراردادهای همکاری متصدی عملیات نفتی، پیمانکار است، ولی عملیات نفتی به صورت مشترک و با مشارکت دولت میزبان یا شرکت ملی نفت او و پیمانکار انجام می‌گیرد.

قراردادهای همکاری از مرحله اکتشاف آغاز و مطابق تشریفات مندرج در قرارداد نیز خاتمه خواهند یافت. درصورتی‌که عملیات اکتشاف به کشف تجاری منتهی شود، در دل قرارداد همکاری، طرفین (شرکت ملی نفت و پیمانکار) اقدام به انعقاد قرارداد جوینت‌ ونچر کرده و ریسک‌ها و هزینه‌های پروژه را به نسبت سهام بین خود تقسیم می‌کنند. قرارداد نمونه کلمبیا (مدل ۲۰۰۲) در این خصوص مقرر داشته است:

“In order to commence the joint venture under this Contract, it is considered that the exploitation work will began on the date on which the parties acknowledge the existence of a commercial field.”

قرارداد مزبور فرایند سرمایه‌گذاری، تخصیص مسئولیت و تسهیم حقوق و منافع نفتی را نیز به شرح زیر پیش‌بینی کرده است:

“From the time the parties accept the existence of commercial field and subject to the provision of clause (5) and clause (13), the ownership of the rights or interests in the operation of the contracted area shall be divided as follows: Ecopetrol fifty percent (50%) and the Associate[Contractor] fifty percent (50%). From the moment on, all expenses, payments, investments, cost and obligations made and incurred for the development of the operation, pursuant to this Contract, and the investment made by the Associate befor and after recognition of a commercial field, shall be charged to the joint account.”

۴. وجوه تمایز قراردادهای جوینت ونچر

اگرچه قرارداد جوینت‌ ونچر از نقطه‌نظر علمی و فنی دارای چهارچوب، اوصاف و ارکان مشخص و دقیقی است، ولی به دلیل مشابهت‌های آن با دیگر قراردادهای توسعه تجاری از یک‌سو و به‌منظور اجتناب از درهم‌آمیختگی و اشتباه در ماهیت جوینت‌ ونچر که در برخی موارد باعث استفاده نا‌به‌جا از این عنوان در سایر قراردادها شده است، از سوی دیگر، بررسی وجوه تمایز آن از دیگر قراردادها ضروری به نظر می‌رسد. اگرچه در برخی موارد واژه Joint” “ در عنوان موافقت‌نامه‌های مختلف استفاده می‌شود، ازجمله:

“Joint Project, Joint Distribution, Joint R & D Agreement, Joint Company, Joint Marketing , Joint Operation, Joint Contract of plan Action

ولی باید دقت کرد که صرف استفاده از واژه مزبور، سبب تعلق ماهیت مشارکت یا “Joint Venture” به این موافقت‌نامه‌ها، آن‌گونه که در این جلد مورد بحث است، نمی‌شود و آنچه باید در تفسیر اراده طرفین مورد لحاظ قرار گیرد، مواد توافق و شروط مندرج در قرارداد است، نه عنوان آن؛ به عنوان مثال می‌توان به پیش‌نویس قراردادی میان PPI Co. و PDVSA اشاره کرد که با وجود درج عنوان Joint برای قرارداد، با مداقه در مواد آن معلوم می‌شود که هدف طرفین به‌هیچ‌وجه تشکیل جوینت‌ ونچر نبوده است:

“Title: Joint Project for the Orinico Oil Belt

Eighteenth: It is hereby understood and agreed between the Parties that the signing of this Agreement does not imply or can be deemed to be the will of creating, organizing or forming any legal entity, partnership, community, association or relationship, whether Contractual or not, of a similar nature. Therefore, PDVSA and PPI shall be deemed to be autonomous and independent entities and without no type of legal bonds between them.”

وانگهی ممکن است از عبارت “Joint Venture” در عنوان موافقت‌نامه‌ای استفاده نشود، ولی مفاد و شروط آن، دربرگیرنده ماهیت جوینت‌ ونچر بوده و بر همین مبنا نیز تفسیر شود

۵. جوینت ونچر و قراردادهای توسعه تجاری ـ سرمایه گذاری

از قرارداد جوینت‌ ونچر و سایر قراردادهای مشابه با آن، در نظام حقوقی تجاری و سرمایه‌گذاری بین‌المللی، درمجموع، با عنوان قراردادهای «توسعه تجاری ـ سرمایه‌گذاری» نام برده می‌شود؛ وجه تسمیه این عنوان را باید در قصد و هدف طرفین در استفاده از چنین ترتیباتی که عبارت از بهبود، ارتقا، گسترش و رونق تجارت و سرمایه‌گذاری است، جست‌وجو کرد. قراردادهای مزبور برحسب شرایط، اهداف و موضوع‌ها، دارای تقسیم‌ها و انواع متعددی است که پرداختن به انواع آنها از حوصله این مقاله خارج است.

در یک تقسیم‌بندی کلی، این قراردادها به دو دسته: قراردادهای مبتنی بر اتحاد (Alliance) و قراردادهای مبتنی بر یکی‌سازی و ادغام (Merger) تقسیم می‌شوند.

قراردادهای فوق‌الذکر خود به انواع مختلف دیگری دسته‌بندی می‌شوند؛ «قراردادهای اتحاد» به دو دسته همکاری شراکتی و غیرشراکتی تقسیم می‌شوند. از سوی دیگر قراردادهای حاوی استراتژی یکی‌سازی نیز شامل ادغام یک‌جانبه، ادغام دوجانبه، تصاحب کلیه سهام شرکت و تصاحب اکثریت سهام شرکت می‌شوند؛ قراردادهای جوینت‌ ونچر یکی از اقسام قراردادهای اتحاد شراکتی است. وجه اشتراک تمامی قراردادهای مزبور صرف‌نظر از ماهیت، کاربرد آنها در زمینه توسعه و گسترش تجارت بر مبنای طرح استراتژیک و طرح تجاری است. تجار و سرمایه‌گذاران با تجزیه‌و‌تحلیل‌های مختلف در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، قانونی و انطباق آنها با موضوع فعالیت خود، ممکن است هریک از قراردادهای فوق‌الذکر را برای توسعه سرمایه‌گذاری و تجارت خود برگزینند (منبع: کتاب سرمایه‌گذاری خارجی در پرتو قانون و قراردادهای سرمایه‌گذاری)