سرمایه‌گذاری خارجی در بورس اوراق بهادار تهران

۱. مقدمه

بورس اوراق بهادار تهران که در سال ۱۹۶۸ تأسیس شده است، از نخستین بازارهای اوراق بهادار در ایران است. در سال ۲۰۰۵، قانون جدید بازار سرمایه ایران به تصویب مجلس رسید. طبق این قانون، بورس تهران تغییر شکل داد و به عنوان شرکت سهامی عام با شش هزار سهام‌دار تشکیل شد. از زمان آغاز، بورس تهران مشهور به بازار سامان‌یافته و منظم بوده که امکان معاملات مقرون‌به‌صرفه در آن وجود دارد.

سیستم معاملاتیِ کاملاً کامپیوتری‌شده به افزایش ظرفیت و کارایی این بورس کمک کرده است. در سال ۱۹۹۴ سیستم مبادلات الکترونیکی آغاز به کار کرد و در سال ۲۰۰۷، بورس تهران به سمت سیستم معاملاتی قدرتمندی حرکت کرد تا بتواند حجم زیاد معاملات را پوشش دهد. بورس تهران گواهی ISO 9001 را برای کیفیت سیستم، و در سال ۲۰۰۹ گواهی ISO27001 را برای سیستم مدیریت امنیتی فناوری اطلاعات دریافت نموده است.

بورس اوراق بهادار تهران اقدامات اصلاحی زیادی را در چند سال گذشته انجام داده تا با رویه جهانی هماهنگ شود و نیازهای متفاوت سرمایه‌گذاران را پاسخ دهد. بورس تهران همچنان آماده ادامه به سمت پیشرفت، آزادسازی و جهانی‌شدن است. بورس اوراق بهادار تهران، با سیستم معاملاتی تمام اتوماتیک و روش‌های ثبت دفتری، یکی از فعال‌ترین بورس‌های منطقه خاورمیانه به حساب می‌آید. در پایان مارس ۲۰۱۵ کل سرمایه ۳۱۴ شرکت عضو بورس اوراق بهادار تهران بیش از ۱۷۲ میلیارد دلار بوده است.

سهم کل سرمایه این بازار به تولید ناخالص ملی حدود ۶۰ درصد در سال ۲۰۱۵ بوده است. در این سال، ارزش کل معاملات برابر با ۱۸۰ میلیاد دلار بوده که نشان‌دهنده حجم معاملاتی برابر با ۵/۱۳۲ درصد بوده است. نسبت قیمت به درآمد در بورس تهران ۴/۵ بوده است.

برای افزایش قدرت رقابتی بورس اوراق بهادار تهران و با هدف حرکت سریع‌تر به سمت آزادسازی و جهانی‌شدن، مقامات مربوطه اقدام به تشویق و معرفی ابزارهای مالی جدیدی نموده‌اند و مؤسسات مالی اقدامات اصلاحی متعددی را در این زمینه انجام داده‌اند نظیر افزودن معاملات آتی سهام، کاهش محدودیت‌های سرمایه‌گذاری خارجی، منظم‌تر شدن رویه ثبت خارجی، و تنظیم سیستم‌ها و روش‌های مختلف معاملاتی با هدف مطابقت بیشتر با استانداردهای جهانی.

۲. قوانین و مقررات سرمایه‌گذاری خارجی در بورس اوراق بهادار تهران

مانند سایر بازارهای نوظهور، بورس اوراق بهادار تهران نیز در گذشته محدودیت‌های مختلفی را برای سرمایه‌گذاری خارجی وضع کرده بود. با رشد بورس اوراق بهادار ایران و توسعه اقتصادی، مسئولان بورس به‌تدریج این محدودیت‌ها را کاهش دادند. از آوریل ۲۰۱۰، روند سرمایه‌گذاری خارجی در بورس اوراق بهادار از سیستم «اجازه‌ای» به سیستم «بازگشت به وطن» تغییر یافته است. در ۱۸ آوریل ۲۰۱۰ با پیشنهاد وزارت امور اقتصاد و دارایی و طبق بند ۳ از ماده ۴ قانون بورس اوراق بهادار ایران مصوب ۲۰۰۵، هیئت وزیران «آیین‌نامه سرمایه‌گذاری خارجی در بورس‌ها و بازارهای خارج از بورس» را تصویب نمود. این آیین‌نامه متعاقباً روند درخواست سرمایه‌گذاری خارجی در بورس اوراق بهادار تهران را تسهیل نمود.

بر اساس ماده ۷ این آیین‌نامه، محدودیت‌های حاکم بر مالکیت سهام توسط سرمایه‌گذاران خارجی غیراستراتژیک، در هر بورس یا بازار خارج از بورسی به ترتیب ذیل مقرر گردید:

تعداد سهام تملک‌شده توسط مجموع سرمایه‌گذاران خارجی نباید از بیست درصد (۲۰%) کل تعداد سهام شرکت‌های عضو بورس یا بازار خارج از بورس، بیشتر شود، یا از بیست درصد (۲۰%) از تعداد سهام هر شرکت حاضر در بورس یا بازار خارج از بورس. تعداد سهام تملک‌شده توسط هر سرمایه‌گذار خارجی در هر شرکت عضو بورس یا بازار خارج از بورس، نباید از ده درصد (۱۰%) تعداد سهام چنین شرکت‌هایی بیشتر باشد.

بر اساس ماده ۴ این آیین‌نامه، اشخاص یا شرکت‌های خارجی باید اطلاعات و مدارک لازم به همراه تقاضای خود را در فرم‌های تعیین‌شده به سازمان بورس ارائه کنند تا مجوز معامله در هر بورس یا بازار خارج از بورس را دریافت کنند.

۳. خرید و فروش سهام

۳-۱. انتخاب کارگزار

در انتخاب کارگزار باید توجه شود که آیا آن کارگزار (شخص یا شرکت) دارای جایگاه حرفه‌ای و دارای مجوز فعالیت در بورس اوراق بهادار تهران است، یا خیر. فهرست کاملی از کارگزاران عضو بورس تهران در بخش عضویت بورس تهران، منعکس شده است. اعتماد شما نسبت به کارگزار خود و همچنین رضایت شما نسبت به خدمات وی، دارای اهمیت است. خدمات کارگزاران عبارت است از گزارش‌های بازار، توصیه در مورد انتخاب سهام و زمان خرید و فروش، انجام معامله، تحویل به‌موقع مدارک مهم مانند رسیدهای تأییدیه و سایر فعالیت‌های مرتبط با معامله که مورد نیاز مشتریان است.

۳-۲. افتتاح حساب کارگزاری

هنگامی که سرمایه‌گذار، شرکت کارگزاری خود را انتخاب کرد، باید یک حساب کارگزاری افتتاح شود. این حساب به مشتری امکان می‌دهد که معاملات اوراق بهادار (خرید و فروش سهام) را در هر زمان انجام دهد؛ همانند یک حساب بانکی که اجازه می‌دهد مبلغی پول را واریز، منتقل یا برداشت نمایید. باز کردن حساب کارگزاری نسبتاً آسان است و بیشتر از افتتاح یک حساب بانکی طول نمی‌کشد. برای این کار، یک کارت نمونه امضا باید تکمیل شود که مشتمل بر نام، آدرس (کاری و شخصی)، شماره تماس، و مهم‌تر از همه امضای مشتری است.

۳-۳. خرید و فروش

هنگامی که یک حساب بازگشایی شد، مشتری می‌توانند بر اساس دستورالعمل معاملاتی بین سرمایه‌گذار و کارگزار، به‌سرعت اقدام به خرید و فروش کند. دستورالعمل معاملاتی می‌تواند بر اساس اهداف سرمایه‌گذار متفاوت باشد؛ خواه کوتاه‌مدت یا بلند‌مدت باشد، حداقل یا حداکثر ارزش معاملات باشد (محدودیت معاملاتی) و غیره. همه مبادلات به صورت محرمانه انجام می‌شود و کارگزار جزئیات خرید و فروش برای مشتری را برای هیچ‌کس آشکار نمی‌کند.

۳-۴. سفارش به کارگزار

پس از گشایش حساب، یک معامله‌گر به سرمایه‌گذار معرفی می‌شود. معامله‌گر فروشنده‌ای دارای مجوز است که اجازه خرید و فروش اوراق بهادار را در بورس تهران دارد. معامله‌گر معرفی‌شده، شخص محل رجوع شما در کلیه معاملات خواهد بود. وی دستورات شما را به احتمال زیاد از طریق تلفن (مگر ترتیب دیگری مقرر شود) دریافت می‌کند و این دستورات را از طریق ترمینال معاملاتی که متصل به سیستم اصلی بورس است، اجرا می‌کند؛ بنابراین، هنگام سفارش خرید یا فروش، باید با معامله‌گر خود تماس بگیرید و جزئیات سفارش را تشریح کنید. معامله‌گر باید از این جزئیات مطلع شود: سفارش خرید یا فروش، کدام سهام را بخرید یا بفروشد، تعداد سهامی که باید بخرید یا بفروشد، و همچنین ترجیحاً قیمت پیشنهادی (هنگام خرید) و قیمت تقاضاشده (هنگام فروش).

۳-۵. انجام معامله

خرید و فروش از طریق ثبت دفتری انجام می‌شود. بدین معنا که مالکیت سهام و وجه نقد به صورت الکترونیکی به حساب کارگزار منتقل می‌شود، بدون اینکه گواهی سهام و وجه نقد به صورت فیزیکی تحویل داده شود. حساب مورد نظر در هنگام خرید سهام، طلبکار و در هنگام فروش سهام، بدهکار می‌شود. بورس اوراق بهادار تهران شروع به استفاده از معاملات بدون کاغذ یا بدون نوشته کرده است که منجر به حذف تحویل فیزیکی گواهی سهام در هنگام خرید یا فروش شده است.

این سیستم جایگزین روش نوشتاری شده که در آن گواهی سهام برای انتقال به مالک بعدی، تحویل داده می‌شد. به جای این کار، گواهی‌های سهام قابل جا‌به‌جایی نبوده و در محل امنی (شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه) نگهداری می‌شود. مزیت سیستم ثبت دفتری نسبت به سیستم کاغذی کاملاً واضح است. این روش منجر به کاهش چشمگیر کاغذبازی شده، معاملات را تسهیل نموده و اتلاف یا جعل سهام را از بین برده است.

امروزه بورس تهران، معاملات را به روش (T+3) انجام می‌دهد که به معنای چهار روز پس از تاریخ انجام معامله است؛ بنابراین پرداخت یا تحویل سهم به کارگزار باید در روز معامله انجام شود. برای کسب نتیجه بهتر، همیشه آخرین فرصت تسویه با کارگزار خود برای معاملات در آینده را بررسی کنید.

۴. ارتباطات بین‌المللی

بورس اوراق بهادار تهران از سال ۱۹۹۲ تا ۲۰۱۰ عضو کامل فدراسیون جهانی بورس‌ها (WFE)، و همچنین یکی از مؤسسان و عضو فدراسیون بورس‌های اروپایی ـ آسیایی (FEAS) از سال ۱۹۹۵ تاکنون می‌باشد. به علاوه، مشترک و امضا‌کننده شبکه بین‌المللی مدیریت شرکتی (ICGN) می‌باشد. بورس تهران یک شرکت‌کننده فعال در اتاق بورس اعضای سازمان همکاری اسلامی است.